W budownictwie /przy pracach budowlanych/ powszechnie używane są narzędzia ręczne o napędzie elektrycznym. Wymagania bezpieczeństwa zawarte są głównie w normach


Wymagania ogólne dotyczą narzędzi ręcznych napędzanych silnikiem elektrycznym lub magnetycznym /zasilanie silnikiem prądu przemiennego o dowolnej częstotliwości oraz prądu stałego/. Nie dotyczą więc, mających coraz większe zastosowanie, narzędzi o zasilaniu bateryjnym. Aby w pełni zrozumieć i zastosować się do podstawowych wymagań bezpieczeństwa pracy, należy poznać kilka najbardziej istotnych definicji i pojęć zawartych w normach i dotyczących narzędzi ręcznych, mianowicie:

narzędzie ręczne - urządzenie napędzane silnikiem elektrycznym lub magnetycznym, tak skonstruowane, że silnik i urządzenie robocze tworzą jeden zespół, który można łatwo przenosić, trzymać podczas pracy w ręku lub w pozycji podwieszonej /może być także wyposażone w wałek giętki służący do przenoszenia napędu/,
napięcie, moc, częstotliwość, prędkość znamionowa - jednostki określone przez producenta,
izolacja podstawowa - izolacja części czynnych (będących pod napięciem) służąca do zapewnienia podstawowej ochrony przed porażeniem prądem elektrycznym,
izolacja dodatkowa (izolacja ochronna) - dodatkowa izolacja, stosowana oprócz izolacji podstawowej, w celu zapewnienia ochrony przed porażeniem prądem elektrycznym w przypadku uszkodzenia izolacji podstawowej,
izolacja wzmocniona - ulepszona izolacja podstawowa, przy której zachowany jest taki sam stopień ochrony jak przy izolacji podwójnej,
narzędzie klasy I - narzędzie, które ma co najmniej pełną izolację podstawową i jest wyposażone we wtyk uziemiający lub w nieodłączalny giętki przewód lub sznur z żyłą uziemiającą,
narzędzie klasy II - narzędzie z pełną izolacją podwójną /podstawową i dodatkową/i/lub z izolacją wzmocnioną, bez możliwości uziemiania,
narzędzie klasy III - narzędzie przeznaczone do pracy przy napięciu bardzo niskim bezpiecznym, w którym nie ma obwodów elektrycznych pracujących przy innym napięciu,
napięcie bardzo niskie bezpieczne - napięcie znamionowe, które nie przekracza 42 V między przewodami oraz między przewodami a ziemią, lub które przy zasilaniu trójfazowym nie przekracza 24 V miedzy przewodami a punktem neutralnym oraz napięcie, które przy braku obciążenia nie przekracza odpowiednio 50 V i 29 V,
obciążenie normalne - obciążenie , którym należy obciążyć narzędzie, aby powstałe naprężenia odpowiadały naprężeniom występującym w normalnych warunkach użytkowania,
transformator bezpieczeństwa - urządzenie, którego uzwojenie pierwotne jest elektrycznie odseparowane od uzwojenia wtórnego izolacja równą co najmniej izolacji podwójnej lub izolacji wzmocnionej i który jest przeznaczony do zasilania narzędzia lub obwodu napięciem bardzo niskim bezpiecznym,
narzędzie zwykłe - narzędzie, które nie wymaga spełnienia wymagań dotyczących narzędzi bryzgoszczelnych lub narzędzi wodoszczelnych,
narzędzie bryzgoszczelne - narzędzie, które spełnia równocześnie wymagania dotyczące narzędzi zwykłych i narzędzi bryzgoszczelnych,

narzędzie wodoszczelne - narzędzie, które spełnia równocześnie wymagania dotyczące narzędzi zwykłych i narzędzi wodoszczelnych.

Podstawowym wymaganiem bezpieczeństwa pracy, które powinno być zawsze spełnione przy użytkowaniu narzędzi ręcznych z napędem elektrycznym jest stwierdzenie, że narzędzia te powinny być tak zaprojektowane i zbudowane, aby podczas normalnej eksploatacji działały bezpiecznie i nie powodowały zagrożenia dla ludzi i otoczenia, nawet w przypadku niedbałego obchodzenia się z nimi, które może wystąpić podczas pracy.

Maksymalne napięcie znamionowe omawianych narzędzi ręcznych może wynosić:
- 250 V dla narzędzi prądu stałego,
- 440 V dla innych narzędzi.

Ze względu na stopień ochrony przed porażeniem prądem elektrycznym, ręczne narzędzia z napędem elektrycznym dzielimy na narzędzia klasy I, klasy II i klasy III, natomiast według stopnia ochrony przed dostępem wilgoci - na narzędzia:
- zwykłe,
- bryzgoszczelne (oznaczenie graficzne - kropla w trójkącie),
- wodoszczelne (oznaczenie graficzne -dwie krople).

Do określania stopnia ochrony przed warunkami atmosferycznymi (wodą i ciałami stałymi) służy tzw. kod IP. Elektronarzędzia używane na placu budowy powinny być wykonane w co najmniej II klasie ochronności i dodatkowo w stopniu ochrony co najmniej IP 44. Narzędzia powinny być oznakowane /tabliczka znamionowa lub w inny sposób, np. trwałe oznakowanie na obudowie narzędzia/:
- napięciem(ami) znamionowym lub zakresami napięć (V),symbolem rodzaju prądu:
- symbolem rodzaju prądu:

- prąd przemienny (oznaczenie graficzne - pozioma sinusoida),
- trójfazowy prąd przemienny (oznaczenie graficzne - cyfra "3" + pozioma sinusoida),
- trójfazowy prąd przemienny z przewodem neutralnym (oznaczenie graficzne - cyfra "3" + litera "N" + pozioma sinusoida),

- prąd stały (oznaczenie graficzne - poziome kreski: ciągła + przerywana),

- częstotliwością znamionową lub zakresem częstotliwości (Hz), chyba że narzędzie przeznaczone jest wyłącznie dla prądu stałego lub prądu przemiennego o częstotliwości nie przekraczającej 60 Hz,
- prąd przemienny (oznaczenie graficzne - pozioma sinusoida),
- trójfazowy prąd przemienny (oznaczenie graficzne - cyfra "3" + pozioma sinusoida),
- trójfazowy prąd przemienny z przewodem neutralnym (oznaczenie graficzne - cyfra "3" + litera "N" + pozioma sinusoida), prąd stały (oznaczenie graficzne - poziome kreski: ciągła + przerywana), częstotliwością znamionową lub zakresem częstotliwości (Hz), chyba że narzędzie przeznaczone jest wyłącznie dla prądu stałego lub prądu przemiennego o częstotliwości nie przekraczającej 60 Hz,
- mocą znamionową (W lub kW), jeżeli jest większa niż 25 kW,
- prądem znamionowym (A), jeżeli jest większy niż 10 A,
- nazwą wytwórcy lub znakiem handlowym,
- adresem wytwórcy lub krajem pochodzenia,
- oznaczeniem modelu lub typu narzędzia,
- znamionowym czasem pracy z uwzględnieniem ewentualnych przerw w pracy,
- symbolem klasy II (w przypadku narzędzi klasy II) - oznaczenie graficzne - podwójny kwadrat),
- symbolem stopnia ochrony przed dostępem wilgoci, jeżeli ma to zastosowanie,
- znamionową prędkością bez obciążenia w obr/min, jeżeli przekracza ona 10 000 obrotów.

Zaciski przeznaczone wyłącznie dla przewodu neutralnego powinny być oznaczone literą "N", a zaciski uziemiające - symbolem (w okręgu znak uziomu).

Podstawowe wymagania dotyczące budowy i konstrukcji narzędzi elektrycznych - ważne dla bezpieczeństwa - są następujące:
- narzędzie powinno być tak obudowane , aby było odpowiednio zabezpieczone przed możliwością przypadkowego dotknięcia części czynnych, a w przypadku narzędzi klasy II - przed dotknięciem części metalowych oddzielonych od części czynnych wyłącznie izolacją podstawową, nawet po zdemontowaniu części odejmowanych, ponadto izolacja podstawowa powinna być odpowiednio zabezpieczona przed możliwością dotknięcia,
- narzędzia nie powinny nagrzewać się nadmiernie podczas normalnego użytkowania,
- obudowy narzędzi bryzgoszczelnych i wodoszczelnych powinny zapewniać stopień ochrony przed wilgocią zgodnie z klasyfikacją narzędzia,
- narzędzia powinny posiadać sprawne bezpieczniki topikowe, wyłączniki termiczne, wyłączniki nadprądowe lub inne elementy zabezpieczające przed przeciążeniem narzędzia oraz zabezpieczające przed zagrożeniem porażeniowym,
- ruchome części powinny być osłonięte lub tak umieszczone, aby podczas użytkowania i pracy narzędzia niemożliwe było doznanie urazu,
- podczas eksploatacji powinny być sprawne wszystkie, przewidziane przez producenta rękojeści robocze,
- zwykłe narzędzia powinny być wyposażone w nieodłączalny giętki przewód lub sznur lub we wtyk (narzędzia bryzgoszczelne i wodoszczelne - nie mogą posiadać wtyku),
- dostępne części metalowe narzędzi klasy I, które mogą się stać czynne w przypadku uszkodzenia izolacji powinny być trwale i niezawodnie połączone z zaciskiem uziemiającym w narzędziu lub ze stykiem uziemiającym wtyku (narzędzia klasy II i III nie powinny mieć elementów służących do uziemiania.

Każde narzędzie elektryczne powinno posiadać instrukcję obsługi. Powinna ona zawierać, co najmniej następujące informacje:
- nazwę i adres wytwórcy lub kraj pochodzenia,
- powtórzenie oznaczeń bezpieczeństwa pracy (np. maksymalna prędkość, wydajność itp.), umieszczonych na narzędziu (wymienione powyżej),
- wyjaśnienie symboli lub piktogramów umieszczonych na narzędziu,
- instrukcję dotyczącą bezpiecznego użytkowania narzędzia, warunków pracy, montażu, nastawiania, konserwacji, itp. oraz wskazówki o tym, w jaki sposób narzędzia nie należy używać (powinna ona zawierać ostrzeżenie "Przed przystąpieniem do regulacji, obsługi technicznej lub konserwacji wyciągnąć wtyczkę z gniazdka"),
- wykaz wyposażenia, którego używa się z narzędziem,
- poziom hałasu emitowany przez narzędzie,
- w razie potrzeby informacje:

- o poziomie drgań (dotyczy drgań miejscowych),
- o skuteczności odciągu pyłu,
- o osobistym wyposażeniu ochronnym (środki ochrony indywidualnej),
- o poziomie drgań (dotyczy drgań miejscowych),
- o skuteczności odciągu pyłu,
- o osobistym wyposażeniu ochronnym (środki ochrony indywidualnej),

- ogólne ostrzeżenie o następującej treści: "Podczas pracy narzędziami elektrycznymi zaleca się zawsze przestrzegać podstawowych zasad bezpieczeństwa pracy, łącznie z podanymi niżej, w celu ograniczenia zagrożenia pożarowego, porażenia prądem elektrycznym oraz obrażeniami".

Podstawowe zasady bezpiecznej obsługi narzędzi elektrycznych wymienione w normie (1) są następujące:
1. Utrzymywać na stanowisku pracy porządek.
2. Uwzględnić wpływ otoczenia na bezpieczeństwo pracy (nie wolno wystawiać narzędzi elektrycznych na działanie deszczu, nie powinno się ich używać w wilgotnym lub mokrym otoczeniu, należy dbać o dobre oświetlenie miejsca pracy, nie powinno się używać narzędzi elektrycznych w miejscach, w których istnieje niebezpieczeństwo pożaru lub wybuchu).
3. Zabezpieczyć się przed możliwością porażenia prądem elektrycznym (należy unikać m.in. dotykania w czasie pracy narzędziem części uziemionych, np. rurociągów, grzejników i kuchenek elektrycznych, lodówek i chłodziarek).
4. Nie dopuszczać osób postronnych do miejsca pracy, a w szczególności pozwalać na dotykanie narzędzia lub przewodu elektrycznego.
5. Przechowywać narzędzia elektryczne w bezpiecznym miejscu (zaleca się miejsce suche, wysoko położone i niedostępne dla osób postronnych).
6. Nie przeciążać podczas pracy narzędzia.
7. Używać właściwego narzędzia (do intensywnej pracy należy używać narzędzi produkcyjnych, stosować zgodnie z przeznaczeniem właściwe narzędzia do danej czynności roboczej, np. nie wolno używać pilarek tarczowych do obcinania gałęzi lub kłód).
8. Podczas pracy używać odpowiedniej odzieży roboczej (nie nosić luźnej odzieży, niezapiętych rękawów oraz biżuterii, podczas pracy poza pomieszczeniem zaleca się używania gumowych rękawic ochronnych i obuwia o podeszwach przeciwpoślizgowych, na głowie powinien pracownik powinien nosić nakrycie głowy).
9. Używać okularów ochronnych, jeżeli podczas pracy powstaje dużo pyłu - powinno stosować się maskę ochronną.
10. Przyłączyć odciąg pyłu (jeżeli narzędzia są przystosowane do przyłączenia miejscowego odciągu i pochłaniaczy /filtrów/ pyłu, należy upewnić się czy są one przyłączone i prawidłowo stosowane).
11. Nie używać przewodu elektrycznego niezgodnie z przeznaczeniem (nie wolno przenosić narzędzia trzymając za przewód, ani nie odłączać od gniazdka ciągnąc za przewód, przewód zasilający powinien być chroniony przed nadmierną temperaturą, olejami i narażeniem na uszkodzenia mechaniczne).
12. Zabezpieczyć obrabiany materiał (obrabiany materiał należy unieruchomić zaciskami lub imadłem).
13. Nie pracować w niedogodnej pozycji (podczas pracy należy cały czas zapewnić pozycję stabilną).
14. Obchodzić się z narzędziami pieczołowicie (narzędzia powinny być utrzymywane w stanie czystym i naostrzonym, powinno przestrzegać się instrukcji smarowania i wymiany wyposażenia, okresowo należy sprawdzać stan przewodu zasilającego, w miarę potrzeby powinno stosować się właściwe przewody przedłużające, rękojeści narzędzia powinny być czyste, suche, niezabrudzone olejami lub smarami).
15. Odłączać narzędzia od sieci zasilającej w przypadku gdy nie pracuje się narzędziem oraz przed przystąpieniem do czynności związanych z obsługą narzędzia lub wymianą wyposażenia, np. wymiana tarczy, narzędzia roboczego.
16. Zabezpieczyć klucze i wkrętaki (nabrać nawyku sprawdzania przed uruchomieniem narzędzia, czy usunięto klucze i wkrętaki użyte do przygotowania narzędzia do pracy).
17. Zapobiegać niezamierzonemu uruchomieniu narzędzia (np. nie nosić narzędzia trzymając palec na przycisku łącznika, przed wetknięciem wtyczki do gniazda upewnić się, czy narzędzie jest wyłączone).
18. Na otwartej przestrzeni (poza pomieszczeniem zamkniętym) używać należy wyłącznie zewnętrznych przewodów przedłużających.
19. Być przewidującym (podczas pracy narzędziem elektrycznym zachować szczególną ostrożność i uwagę).
20. Sprawdzać uszkodzone części narzędzia (przed dalszym użytkowaniem narzędzia zaleca się dokładnie sprawdzić, czy uszkodzona osłona lub inna część będzie pracowała właściwie i zgodnie z przeznaczeniem).
21. Używać właściwego wyposażenia (osprzętu) przewidzianego przez producenta.
22. Naprawę narzędzia zlecać tylko uprawnionym osobom (naprawy narzędzia powinny być przeprowadzane przez serwisy producenta (importera) lub przez osoby wykwalifikowane, przy stosowaniu oryginalnych części zamiennych).



Przypisy

Poz.1 Norma PN - EN 50144 - 1:2000 "Bezpieczeństwo użytkowania narzędzi ręcznych o napędzie elektrycznym". Wymagania ogólne.
Poz.2 Norma PN – EN 60745-1:2003 (U) „Narzędzia ręczne o napędzie elektrycznym – bezpieczeństwo użytkowania” – Część1: Wymagania ogólne.