Rozdział siódmy - Urlopy wypoczynkowe

1. Nabycie prawa do urlopu wypoczynkowego

Zgodnie z nowym brzmieniem art. 153 k. p. pracownik podejmujący pracę po raz pierwszy, w roku kalendarzowym, w którym podjął pracę, uzyskuje prawo do urlopu z upływem każdego miesiąca pracy, w wymiarze 1/12 wymiaru urlopu przysługującego mu po przepracowaniu roku.

Prawo do kolejnych urlopów pracownik nabywa w każdym następnym roku kalendarzowym.

2. Wymiar urlopu wypoczynkowego

Zgodnie z nowym brzmieniem art. 154 § 1 k. p. wymiar urlopu wynosi:

1) 20 dni – jeżeli pracownik jest zatrudniony krócej niż 10 lat,
2) 26 dni – jeżeli pracownik jest zatrudniony co najmniej 10 lat.

Do okresu zatrudnienia, od którego zależy prawo do urlopu i wymiar urlopu, wlicza się okresy poprzedniego zatrudnienia, bez względu na przerwy w zatrudnieniu oraz sposób ustania stosunku pracy. (art. 154 § 1 k. p.).

Uwaga: zmiany od 1. 01. 2004

W art. 154¹ dotychczasową treść oznacza się jako § 1 i dodaje się § 2 w brzmieniu:

W przypadku jednoczesnego pozostawania w dwóch lub więcej stosunkach pracy wliczeniu podlega także okres poprzedniego niezakończonego zatrudnienia w części przypadającej przed nawiązaniem drugiego lub kolejnego stosunku pracy.

Do okresu pracy, od którego zależy wymiar urlopu, wlicza się z tytułu ukończenia:

a) zasadniczej lub innej równorzędnej szkoły zawodowej – przewidziany programem nauczania czas trwania nauki, nie więcej jednak niż 3 lata,
b) średniej szkoły zawodowej – przewidziany programem nauczania czas trwania nauki, nie więcej jednak niż 5 lat,
c) średniej szkoły zawodowej dla absolwentów zasadniczych (równorzędnych) szkół zawodowych – 5 lat,
d) średniej szkoły ogólnokształcącej – 4 lata,
e) szkoły policealnej – 6 lat,
f) szkoły wyższej – 8 lat.

Jeżeli pracownik pobierał naukę w czasie zatrudnienia, do okresu pracy, od którego zależy wymiar urlopu, wlicza się bądź okres zatrudnienia, w którym była pobierana nauka, bądź okres nauki, zależnie od tego, co jest korzystniejsze dla pracownika. (art. 155 k. p.).

3. Urlop wypoczynkowy pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy

Zgodnie z art. 154 § 2 k. p. wymiar urlopu pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy ustala się proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy tego pracownika, biorąc za podstawę pełen wymiar, niepełny dzień zaokrągla się w górę. Jeżeli zatem mamy pracownika, którego urlop w pełnym wymiarze wynosiłby 26 dni, a jest zatrudniony na 1/2 etatu to oznacza, że pracownik ma 13 dni urlopu po 8 godzin czyli w sumie 104 godziny do realizacji urlopowej.

4. Zasady udzielania urlopu wypoczynkowego na godziny

Zgodnie z nowym art. 154² k. p.

1. Urlopu udziela się w dni, które są dla pracownika dniami pracy, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy, w wymiarze godzinowym, odpowiadającym dobowemu wymiarowi czasu pracy pracownika w danym dniu.
2. Przy udzielaniu urlopu w wyżej wskazany sposób, jeden dzień urlopu odpowiada 8 godzinom pracy.
3. Reguły wyżej przywołane stosuje się do pracownika, którego dobowa norma czasu pracy, wynikająca z odrębnych przepisów jest niższa niż 8 godzin.
4. Udzielnie pracownikowi urlopu w dniu pracy w wymiarze godzinowym odpowiadającym części dobowego wymiaru czasu pracy dopuszczalne jest jedynie w przypadku, gdy część urlopu pozostała do wykorzystania jest niższa niż pełny dobowy wymiar czasu pracy pracownika w dniu, na który ma być udzielony urlop.

Przykład

Okres zatrudnienia pracownika wynosi 12 lat. Ma on zatem 26 dni urlopu w każdym roku. Ponieważ jeden dzień urlopu odpowiada 8 godzinom pracy to roczna pula urlopowa pracownika wynosi 208 godzin. Pracownik złożył wniosek urlopowy na wtorek, w który zgodnie z harmonogramem miał pracować -5 godzin, środę -7 i czwartek -9. W sumie z jego puli urlopowej 208 godzinnej zostanie odjęte 21 godzin, które by przepracował gdyby nie korzystał z urlopu wypoczynkowego.

5. Urlop w wymiarze proporcjonalnym

W roku kalendarzowym, w którym ustaje stosunek pracy z pracownikiem uprawnionym do kolejnego urlopu, pracownikowi przysługuje urlop:

1) u dotychczasowego pracodawcy – w wymiarze proporcjonalnym do okresu przepracowanego u tego pracodawcy w roku ustania stosunku pracy, chyba że przed ustaniem tego stosunku pracownik wykorzystał urlop w przysługującym mu lub w wyższym wymiarze,
2) u kolejnego pracodawcy – w wymiarze:

a) proporcjonalnym do okresu pozostałego do końca danego roku kalendarzowego – w razie zatrudnienia na czas nie krótszy niż do końca danego roku kalendarzowego,
b) proporcjonalnym do okresu zatrudnienia w danym roku kalendarzowym – w razie zatrudnienia na czas krótszy niż do końca danego roku kalendarzowego, (art. 155¹ § 1 k. p.).

Jeżeli okres zatrudnienia przypada po nabyciu przez pracownika prawa do urlopu w danym roku kalendarzowym, wymiar urlopu pracownika powracającego do pracy w ciągu tego samego roku kalendarzowego ulega proporcjonalnemu obniżeniu, chyba że przed rozpoczęciem tego okresu pracownik wykorzystał urlop w przysługującym mu lub w wyższym wymiarze. (art. 155² § 2 k. p.).

Pracownikowi, który przed ustaniem stosunku pracy w ciągu roku kalendarzowego wykorzystał urlop w wymiarze wyższym niż przysługujący, u kolejnego pracodawcy przysługuje mu urlop w odpowiednio niższym wymiarze; łączny wymiar urlopu w roku kalendarzowym nie może być jednak niższy niż wynikający z okresu przepracowanego w tym roku u wszystkich pracodawców art. 155¹ § 2 k. p.).

Zasady dotyczące udzielania urlopu wypoczynkowego w wymiarze proporcjonalnym stosuje się odpowiednio do pracownika podejmującego pracę u kolejnego pracodawcy w ciągu innego roku kalendarzowego niż rok, w którym ustał jego stosunek pracy z poprzednim pracodawcą.

Urlop w wymiarze proporcjonalnym nabywa pracownik, który powraca do pracy u dotychczasowego pracodawcy w ciągu roku kalendarzowego po trwającym co najmniej 1 miesiąc okresie:

a) urlopu bezpłatnego,
b) urlopu wychowawczego,
c) odbywania zasadniczej służby wojskowej lub jej form zastępczych, okresowej służby wojskowej, przeszkolenia wojskowego albo ćwiczeń wojskowych,
d) tymczasowego aresztowania,
e) odbywania kary pozbawienia wolności,
f) nieusprawiedliwionej nieobecności w pracy.

Jeżeli okres taki przypada po nabyciu przez pracownika prawa do urlopu w danym roku kalendarzowym, wymiar urlopu pracownika powracającego do pracy w ciągu tego samego roku kalendarzowego ulega proporcjonalnemu obniżeniu, chyba że przed rozpoczęciem tego okresu pracownik wykorzystał urlop w przysługującym mu lub w wyższym wymiarze (art. 155² § 2 k. p.).

6. Przesunięcie terminu urlopu

6.1. Przesunięcie terminu na wniosek pracownika.

Wcześniej ustalone terminy urlopu wypoczynkowego mogą być zmieniane z inicjatywy pracodawcy lub pracownika. Można przesunąć termin urlopu na wniosek pracownika umotywowany ważnymi przyczynami. Pozwala na to art. 164 § 1 k. p. Ocena, czy przyczyny podawane przez pracownika są ważne należy do pracodawcy.

6.2. Przesunięcie terminu bez wniosku pracownika.

Przesunięcie terminu urlopu może także nastąpić, jeżeli nieobecność wypoczywającego pracownika spowodowałaby poważne zakłócenia toku pracy (art. 164 § 2 k. p.). Ocena powagi zakłóceń również należy do pracodawcy.

6.3. Obowiązkowe przesunięcie urlopu

Mogą się zdarzyć okoliczności powodujące, że przesunięcie terminu urlopu jest obowiązkowe. Do takich sytuacji należą:

• choroba,

• odosobnienie związane z chorobą zakaźną,

• powołania na ćwiczenia wojskowe lub szkolenie wojskowe do 3 miesięcy,

• urlop macierzyński.

Wtedy pracodawca obowiązkowo przesuwa pracownikowi urlop na inny termin (art. 165 k. p.).

7. Odwołanie z urlopu

Jeżeli wystąpiły okoliczności nieprzewidziane w chwili rozpoczęcia urlopu, które wymagają obecności pracownika, pracodawca może odwołać pracownika z urlopu.

Pracownik odwołany z urlopu ma obowiązek stawić się w miejscu wskazanym przez pracodawcę, a pracodawca pokrywa koszty poniesione przez pracownika w bezpośrednim związku z odwołaniem go z urlopu – np. koszty przejazdu czy pobytu w ośrodku wypoczynkowym.

8. Udzielenie urlopu do końca kwartału

Pracodawca ma obowiązek udzielić pracownikowi urlopu najpóźniej do końca pierwszego kwartału następnego roku kalendarzowego. Termin ten uważa się za zachowany, jeżeli pracownik rozpocznie urlop przed jego upływem, czyli przed 31 marca następnego roku. Może się jednak zdarzyć, że pracodawca nie udzieli urlopu w wymaganym terminie. Urlop w takiej sytuacji „nie przepada”. Prawo pracownika do zaległego urlopu przedawnia się z upływem trzech lat od dnia, w którym stało się wymagalne (art. 291 k. p.). Oznacza to, że pracownik do 3 lat od chwili nabycia prawa do urlopu może domagać się od pracodawcy udzielenia mu zaległego urlopu, ale tylko w formie naturalnej czyli tzw. „dni wolnych od pracy”. Ekwiwalent pieniężny może otrzymać tylko wtedy jeśli niewykorzystanie urlopu nastąpiło z przyczyn rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy.

9. Urlop w okresie wypowiedzenia

Od 1 stycznia 2003 r. pracodawca ma prawo posłać pracownika na urlop wypoczynkowy w okresie wypowiedzenia umowy o pracę. I to zarówno na urlop bieżący, jak i zaległy. Wymiar urlopu bieżącego ustalany jest proporcjonalnie (zgodnie z zasadami proporcji z art. 155¹ k. p.).

10. Urlop na żądanie pracownika

Urlopu na żądanie udzielany jest pracownikowi najpóźniej w dniu rozpoczęcia urlopu, tj. zgodnie z rozkładem czasu pracy w danym dniu pracy. Jeżeli pracownik miał pracować do 16.00, to właśnie do tej godziny może zgłosić żądanie o urlop. Zawiadomić o rozpoczęciu urlopu może w dowolnej formie: osobiście, e-mailem, faksem czy telefonicznie. Pamiętać należy tylko, że skuteczne dostarczenie informacji o urlopie jest zadaniem należącym do pracownika. Jeżeli tego nie uczyni w taki sposób, że można dowiedzieć się o żądaniu nieobecność pracownika należy potraktować jako nieusprawiedliwioną.

11. Plan urlopu

Urlopy powinny być udzielane zgodnie z planem urlopów. Plan urlopów ustala pracodawca, biorąc pod uwagę wnioski pracowników i konieczność zapewnienia normalnego toku pracy. Planu nie trzeba ustalać jeżeli organizacja związkowa wyraziła na to zgodę lub organizacja nie działa u pracodawcy. W takiej sytuacji pracodawca ustala termin urlopu po porozumieniu z pracownikiem.

12. Ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany urlop wypoczynkowy

W przypadku niewykorzystania przysługującego urlopu w całości lub w części z powodu rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy pracownikowi przysługuje ekwiwalent pieniężny.

Uwaga

Pracodawca nie ma obowiązku wypłacenia ekwiwalentu pieniężnego, w przypadku gdy strony postanowią o wykorzystaniu urlopu w czasie pozostawania pracownika w stosunku pracy na podstawie kolejnej umowy o pracę zawartej z tym samym pracodawcą bezpośrednio po rozwiązaniu lub wygaśnięciu poprzedniej umowy o pracę z tym pracodawcą (art. 171 § 3 k. p.).

13. Wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy

Za czas urlopu pracownikowi przysługuje wynagrodzenie, wypłacane nie później niż w terminie wypłaty wynagrodzenia u pracodawcy dla tego pracownika, jakie by otrzymał, gdyby w tym czasie pracował. Zmienne składniki wynagrodzenia mogą być obliczane na podstawie przeciętnego wynagrodzenia z okresu 3 miesięcy poprzedzających miesiąc rozpoczęcia urlopu; w przypadkach znacznego wahania wysokości wynagrodzenia okres ten może być przedłużony do 12 miesięcy (art. 172 k. p.).

14. Urlopy bezpłatne

Na pisemny wniosek pracownika pracodawca może udzielić mu urlopu bezpłatnego. Nie ma prawnej możliwości aby pracodawca mocą jednostronnej decyzji skierował pracownika na urlop bezpłatny. Taką decyzję może podjąć tylko pracownik. Okresu urlopu bezpłatnego nie wlicza się do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze. Przy udzielaniu urlopu bezpłatnego, dłuższego niż 3 miesiące, strony mogą przewidzieć dopuszczalność odwołania pracownika z urlopu z ważnych przyczyn (art. 174 k. p.).

Akty wykonawcze:

1. Rozporządzenie Ministra pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop. (Dz. U. z 1997, Nr 2, poz. 14).
2. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie urlopów i zasiłków wychowawczych (Dz. U. z 1996 r. Nr 60, poz. 277).