Zatrudnianie dzieci i młodzieży w czasie wakacji

Coraz częściej dzieci i młodzież podejmują pracę zarobkową. Zatrudnianie dzieci i młodzieży w czasie wakacji jest dopuszczalne, lecz obwarowane wieloma formalnościami, mającymi na celu zapewnienie im wykonywania pracy w bezpiecznych warunkach.

Mimo generalnego zakazu zatrudniania dzieci mających mniej 16 lat (art. 65 ust. 3 Konstytucji, art. 190 § 2 Kodeksu pracy), niekiedy jest ono dopuszczalne. Wyjątki zawarte w Kodeksie pracy dotyczą angażowania w celu przygotowania zawodowego i prac lekkich oraz zarobkowania w branżach artystycznej, sportowej i reklamowej. Możliwe jest też zawarcie umowy cywilnoprawnej. Poniżej omawiamy najczęściej występujące formy zatrudniania dzieci i młodzieży w okresie wakacyjnym.

Prace lekkie

Istnieje również możliwość zatrudniania młodocianego, tj. osoby, która ukończyła 16 lat, a nie ukończyła 18 lat, na podstawie umowy o pracę przy wykonywaniu lekkich prac (art.2001 Kodeksu pracy), które nie mogą powodować zagrożenia dla zdrowia, życia i rozwoju psychofizycznego młodocianego, a także nie może utrudniać młodocianemu wypełniania obowiązku szkolnego.

Do umów o pracę przy wykonywaniu lekkich prac mają zastosowanie ogólne przepisy Kodeksu pracy dotyczące nawiązywania umów.

Praca lekka to taka, która nie powoduje zagrożenia dla życia, zdrowia i rozwoju psychofizycznego, a także nie utrudnia młodocianemu wypełniania obowiązku szkolnego. – Może np. chodzić o roznoszenie rzeczy, zbieranie owoców, ale jeśli nie łączy się z dźwiganiem ciężarów. Takie prace mogą być wykonywane nie tylko w letnim sezonie, ale też dorywczo w ciągu roku szkolnego.

Sporządzenie wykazu lekkich prac należy do pracodawcy. Tworząc go musi uwzględnić występujące u niego warunki pracy i stanowiska. Wykaz prac lekkich nie może zawierać prac wzbronionych młodocianym (rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 sierpnia 2004 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac, Dz. U.  Nr 200 z 14 września 2004 r., poz. 2047).

Wykaz prac lekkich musi się znaleźć w regulaminie pracy, a jeśli pracodawca nie ma obowiązku sporządzania regulaminu – w osobnym akcie.

Wykaz lekkich prac określa pracodawca po uzyskaniu zgody lekarza wykonującego zadania służby medycyny pracy. Wykaz ten wymaga zatwierdzenia przez właściwego inspektora pracy. Na pracodawcy spoczywa obowiązek zapoznania młodocianego z tym wykazem przed rozpoczęciem przez niego pracy.

Czas pracy przy wykonywaniu lekkich prac

Pracodawca ustalając wymiar i rozkład czasu pracy młodocianego zatrudnionego przy lekkich pracach musi wziąć pod uwagę wymiar jego zajęć szkolnych. Tygodniowy wymiar czasu pracy młodocianego wykonującego lekką pracę w okresie odbywania zajęć szkolnych, nie może przekraczać 12 godzin. W dniu uczestniczenia w zajęciach szkolnych wymiar czasu pracy młodocianego nie może przekraczać 2 godzin. Większą swobodę ma pracodawca ustalając godziny pracy w trakcie ferii. Wtedy bowiem młodociany nie może pracować więcej niż 7 godzin na dobę i 35 godzin w tygodniu. Dobowy wymiar czasu pracy młodocianego w wieku do 16 lat zgodnie z art. 2002 § 3 k. p. nie może jednak przekraczać 6 godzin. Oznacza to, że mimo generalnego zakazu, można przy pracach lekkich zatrudnić osoby mające mniej niż 16 lat.

Umowy cywilnoprawne

Małoletni, czyli w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego, osoba która ukończyła 13 lat, a nie ukończyła 18-tu może skorzystać z możliwości zatrudnienia na podstawie umowy cywilnoprawnej (np. umowy zlecenia, umowy o dzieło). Osoby zatrudnione na innej podstawie niż stosunek pracy nie są pracownikami młodocianymi. Nie stosuje się więc do nich zasad wynikających z działu dziewiątego Kodeksu pracy.

Na pracę małoletniego musi wyrazić zgodę jego przedstawiciel ustawowy, czyli zwykle jego rodzic. Małoletni jest bowiem osobą ograniczoną w zdolności do czynności prawnych. Dla ważności zawartej przez niego umowy konieczne jest jej potwierdzenie przez przedstawiciela ustawowego. Zgoda taka nie jest konieczna przy tzw. umowach  powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego. Trudno jednak uznać za taką umowę o pracę, dzieło, czy zlecenia zobowiązujące do wykonania określonych czynności. Podmiot, który zawrze umowę z małoletnim nie może się z niej wycofać, powołując się na brak zgody przedstawiciela ustawowego. Może jednak wyznaczyć temu przedstawicielowi odpowiedni termin do jej potwierdzenia (art. 18 Kodeksu cywilnego).

Praca lub inne zajęcia zarobkowe wykonywane przez dzieci

Przepisy art.3045 k.p. określają warunki dopuszczalności podejmowania pracy przez osoby w wieku do 16 lat nie tylko w ramach stosunku pracy, ale także w ramach umów cywilnoprawnych. Podjęcie przez dziecko działalności kulturalnej, artystycznej, sportowej lub reklamowej jest dopuszczalne tylko za zgodą przedstawiciela ustawowego lub opiekuna dziecka, a także zezwoleniem właściwego inspektora pracy.

Co musi zawierać wniosek o zezwolenie na pracę dziecka?

Podjęcie pracy lub innego zajęcia zarobkowego przez dziecko (zawarcie umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej) musi być każdorazowo poprzedzone wydaniem przez właściwego inspektora pracy stosownego zezwolenia dla podmiotu, który ma zamiar zatrudnić dziecko. Z wnioskiem o wydanie tego zezwolenia występuje podmiot prowadzący działalność kulturalną, artystyczną, sportową lub reklamową. Do wniosku należy dołączyć następujące dokumenty:

1) pisemną zgodę przedstawiciela ustawowego lub opiekuna dziecka na wykonywanie przez dziecko pracy lub innych zajęć zarobkowych,
2) opinię poradni psychologiczno-pedagogicznej dotyczącą braku przeciwwskazań do wykonywania przez dziecko pracy lub innych zajęć zarobkowych,
3) orzeczenie lekarza stwierdzające brak przeciwwskazań do wykonywania przez dziecko pracy lub innych zajęć zarobkowych,
4) jeżeli dziecko podlega obowiązkowi szkolnemu - opinię dyrektora szkoły, do której dziecko uczęszcza, dotyczącą możliwości wypełniania przez dziecko tego obowiązku w czasie wykonywania przez nie pracy lub innych zajęć zarobkowych.

Zezwolenie na pracę dziecka

Zezwolenie wydane przez inspektora pracy powinno zawierać dane osobowe dziecka i jego przedstawiciela ustawowego lub opiekuna oraz oznaczenie podmiotu prowadzącego daną działalność. Inspektor w zezwoleniu określa także rodzaj pracy lub innych zajęć zarobkowych, które może wykonywać dziecko; zatrudnienie dziecka poza zakresem wskazanym przez inspektora będzie oznaczało pracę dziecka bez wymaganego zezwolenia. Inspektor określa również dopuszczalny okres wykonywania przez dziecko pracy lub innych zajęć zarobkowych. Będzie to rzutowało na rodzaj umowy, na podstawie której będzie wykonywana przez dziecko praca, w tym okres, na który będzie mogła być zawarta umowa na czas określony lub ewentualnie umowa na okres próbny. Nie jest możliwe natomiast zawarcie umowy na czas nieokreślony ze względu na zakaz stałego zatrudniania dzieci do lat 16.

W każdym przypadku, niezależnie od rodzaju umowy inspektor, może cofnąć wydane zezwolenie.

Odmowa wydania zezwolenia

W sytuacji, gdy inspektor pracy na podstawie złożonych dokumentów dojdzie do przekonania, że wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych przez dziecko na rzecz podmiotu prowadzącego działalność kulturalną, artystyczną, sportową lub reklamową powoduje zagrożenie dla życia, zdrowia i rozwoju psychofizycznego dziecka lub zagraża wypełnianiu przez nie obowiązku szkolnego, odmawia wydania zezwolenia. Zarówno wydanie zezwolenia, jak odmowa jego wydania wymaga formy decyzji administracyjnej, od której przysługuje prawo wniesienia odwołania do okręgowego inspektora pracy.

Warunki zatrudniania dzieci

W przypadku zatrudnienia dzieci ustawodawca nakazuje ich ścisłe zindywidualizowanie. Określenie dopuszczalnego dobowego wymiaru czasu pracy lub innych zajęć zarobkowych, a także inne niezbędne ustalenia, wymagane ze względu na dobro dziecka lub rodzaj, charakter albo warunki wykonywania pracy lub innych zajęć zarobkowych przez dziecko, muszą być oddzielnie ustalone dla każdego dziecka i wskazane w zezwoleniu wydawanym przez inspektora pracy. W szczególności chodzi tu o: pozostałe kwestie związane z czasem pracy dziecka (poza dobowym jego wymiarem), kwestie związane z urlopem wypoczynkowym, ochroną zdrowia czy bezpieczeństwem i higieną pracy. W zakresie nieokreślonym przez inspektora w zezwoleniu, do umów o pracę zawartych z dziećmi będą miały zastosowanie pozostałe przepisy kodeksu pracy, przy czym w pierwszej kolejności w miarę możliwości należy brać pod uwagę odpowiednio przepisy działu dziewiątego Kodeksu pracy. Do umów cywilnoprawnych będą miały zastosowanie odpowiednie przepisy kodeksu cywilnego, w szczególności o zleceniu (art. 750 k.c.).