18.07.2018 Artykuł archiwalny

Czynniki rakotwórcze i mutagenne w środowisku pracy

rop-1
 

            

 

Konieczność wykorzystywania w procesach pracy czynników o działaniu rakotwórczym lub mutagennym stanowi jednocześnie wyzwanie dla służb związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy oraz pracodawców. Bezwzględnie konieczne jest takie organizowanie pracy z poszanowaniem obowiązujących przepisów, aby uniemożliwić wystąpienie chorób nowotworowych pochodzenia zawodowego. Dlatego niezwykle istotnym jest zapewnienie bezpiecznych warunków pracy osobom pracującym w narażeniu na te czynniki oraz monitorowanie ich stanu zdrowia.

Państwowa Inspekcja Pracy corocznie prowadzi czynności kontrolno-nadzorcze
w zakresie przestrzegania przez pracodawców przepisów implementujących do prawa polskiego dyrektywę 2004/37/WE Parlamentu Europejskiego i Rady
z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie ochrony pracowników przed zagrożeniem dotyczącym narażenia na działanie czynników rakotwórczych
lub mutagenów podczas pracy (szósta dyrektywa szczegółowa
w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy Rady 89/391/EWG) (wersja skodyfikowana)
[1]. Podstawowe obszary kontroli dotyczą substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników o działaniu rakotwórczym lub mutagennym oraz procesów technologicznych,
w których są one stosowane lub uwalniane.

W 2015 r. w ramach zadania: „Ograniczenie zagrożeń środowiska pracy związanych z czynnikami rakotwórczymi i mutagennymi” sprawdzono stopień przestrzegania przez pracodawców przepisów rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym środowisku pracy
(Dz.U. z 2012 r. poz. 890)
. Łącznie przeprowadzono
203 kontrole w zakładach, w których stosowano:

 

  • substancje chemiczne spełniające kryteria klasyfikacji jako rakotwórcze lub mutagenne kategorii 1A lub 1B zgodnie z rozporządzeniem CLP (82 zakłady),
  • mieszaniny sklasyfikowane jako rakotwórcze lub mutagenne kategorii 1A lub 1B
    (70 zakładów),
  • promieniowanie jonizujące (20 zakładów),
  • procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym określone
    w załączniku nr 1 do wspomnianego rozporządzenia Ministra Zdrowia (77 zakładów).

 

Zgodnie z definicją wynikającą z rozporządzenia (CLP) tj. rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1272/2008 z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie klasyfikacji, oznakowania i pakowania substancji i mieszanin, zmieniającego i uchylającego dyrektywy 67/548/EWG i 1999/45/WE oraz zmieniającego rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 (Dz. Urz. UE L 353 z 31.12.2008, str. 1), kategorie zagrożeń dla substancji rakotwórczych przedstawiają się następująco:

 

  1. Kategoria 1 Substancje, co do których wiadomo lub istnieje domniemanie, że są rakotwórcze dla człowieka. Substancję klasyfikuje się jako rakotwórczą kategorii 1 na podstawie danych epidemiologicznych lub wyników badań przeprowadzonych na zwierzętach. Substancja może być następnie rozróżniana jako:
    1. Kategoria 1A: kategoria 1A, jeżeli ma potencjalne działanie rakotwórcze dla ludzi, przy czym dowody przemawiające za daną klasyfikacją opierają się przede wszystkim na danych dotyczących ludzi lub
    2. Kategoria 1B: kategoria 1B, zakładając, że ma potencjalne działanie rakotwórcze dla ludzi, przy czym klasyfikacja opiera się na badaniach przeprowadzonych na zwierzętach.

 

Klasyfikacja w kategorii 1A i 1B opiera się na sile dowodu wraz z dodatkowymi kwestiami. Dowody takie uzyskać można:

  • z informacji dotyczących ludzi, ustanawiających związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy narażeniem człowieka na działanie substancji a rozwojem raka (znane substancje rakotwórcze  dla człowieka); lub
  • z doświadczeń na zwierzętach, dla których istnieją wystarczające(1) dowody na to, by wykazać działanie rakotwórcze dla zwierząt (substancja, co do której istnieje domniemanie, że jest rakotwórcza dla człowieka).

 

Ponadto w indywidualnych przypadkach, ocena naukowa może potwierdzać decyzję dotyczącą domniemanej rakotwórczości dla człowieka opartą na wynikach badań wykazujących ograniczone dowody na rakotwórczość u człowieka wraz z ograniczonymi dowodami na rakotwórczość u zwierząt doświadczalnych.

 

W 46 skontrolowanych zakładach inspektorzy pracy stwierdzili przypadki występowania więcej niż jednego zagrożenia, wynikającego ze stosowania substancji, mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym.

Z danych uzyskanych podczas kontroli wynika, że w kontakcie lub narażeniu na substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne
o działaniu rakotwórczym lub mutagennym
pracowało: blisko 4 tys. pracowników
(9% wszystkich zatrudnionych na podstawie stosunku pracy w kontrolowanych zakładach pracy). Największy odsetek wśród podmiotów objętych kontrolą stanowiły małe przedsiębiorstwa, zatrudniające od 10 do 49 pracowników (32%), najmniejszy natomiast – duże zakłady zatrudniające 250 i więcej pracowników (19%). Dla średnich zakładów (od 50 do 249 pracowników) oraz mikroprzedsiębiorstw udział ten wynosił odpowiednio 28% i 21%.

Skontrolowane zakłady wg procesów technologicznych (występowanie substancji chemicznych, ich mieszanin lub czynników o działaniu rakotwórczym lub mutagennym)

Rodzaj stosowanego procesu

Liczba zakładów

Prace związane z narażeniem na pył drewna twardego

65

Procesy technologiczne związane z narażeniem na działanie wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, obecnych w sadzy węglowej, smołach węglowych i pakach węglowych

11

Procesy technologiczne związane z narażeniem na działanie pyłów, dymów i aerozoli tworzących się podczas rafinacji niklu i jego związków

1

 

 

Wyniki kontroli wykazały, że blisko co drugi skontrolowany podmiot nie przekazał właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy informacji zawartych w prowadzonym rejestrze prac w kontakcie z substancjami chemicznymi, ich mieszaninami, czynnikami lub procesami technologicznymi o działaniu rakotwórczym lub mutagennym, bądź przekazał je niekompletne. Analiza ww. informacji oraz doświadczenia kontrolne PIP wskazują,
że – ze względu na nie zamieszczenie w przepisach
definicji pojęć: „kontakt” i „narażenie” – pracodawcy nie wiedzą, w jaki sposób należy prowadzić rejestr pracowników wykonujących prace w kontakcie z substancjami chemicznymi, ich mieszaninami, czynnikami lub procesami technologicznymi o działaniu rakotwórczym lub mutagennym oraz których pracowników narażonych na ich działanie
należy objąć rejestrem.

 

Przestrzeganie przepisów dot. substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym

 

rop-5
 

Istotną nieprawidłowością, występującą na co piątym skontrolowanym stanowisku pracy był brak pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia o działaniu rakotwórczym
lub mutagennym w środowisku pracy. Co szóstego skontrolowanego pracownika nie poinformowano o wynikach tych pomiarów, jeśli zostały przeprowadzone. Przyczyną takiego stanu mogła być istotna zmiana przepisów (od 03.08.2012 r.), która znacznie rozszerzyła katalog pomiarów pyłów drewna twardego. Zmiana zapisu w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym środowisku pracy z treści: „prac związanych z narażeniem na pył drewna twardego (dąb i buk) na zapis „prace związane z narażeniem na pył drewna twardego oraz zmiana w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia, gdzie jako drewna twarde wskazano: osika, jesion, grab, brzoza, klon, czereśnia, wiśnia, grusza, jabłoń, kasztan, orzech włoski i biały, teak, palisander, cis, mahoń i heban, spowodowała m.in. zmianę częstotliwości pomiarów pyłów tych drzew. Dotychczas wymagane pomiary dla rakotwórczych pyłów drewna wykonywano jedynie dla buku i dębu. Zmiana wspomnianych rozporządzeń rozszerzyła katalog tych pomiarów na wymienione gatunki drzew. Prawdopodobnie zamieszanie legislacyjne spowodowało, że brak aktualnych pomiarów pyłów drewna twardego stwierdzono w 27 podmiotach (42%) na 65 skontrolowanych, a nieprawidłowość z tym związana dotyczyła prawie 400 pracowników).

Inne istotne nieprawidłowości, wynikające z kontroli przeprowadzonych w 2015 roku przedstawione zostały na poniższym wykresie.

 

Przestrzeganie przepisów bhp przy magazynowaniu, wytwarzaniu i stosowaniu substancji chemicznych i ich mieszanin

 

rop-6
 

 

W latach 2016 – 2017 działania kontrolne PIP dotyczące grupy substancji i mieszanin chemicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym realizowane były – oprócz zasięgu ogólnokrajowego (skontrolowano 316 pracodawców, z czego 154 w 2016 r. i 162 w 2017 r.) – również lokalnie na terenie działania OIP Olsztyn, jako temat własny. W warmińsko-mazurskim przeprowadzono po 10 kontroli w zakładach różnych branż. Inspektorzy pracy typując zakłady do kontroli kierowali się przesłanymi przez pracodawców za dany rok do OIP oraz Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Olsztynie „Informacjami
o substancjach chemicznych, ich mieszaninach, czynnikach lub procesach technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym
”. Analiza porównawcza list zakładów, które przesłały ww. dokumentację do OIP i WSSE w Olsztynie wykazała, że nie wszystkie podmioty przekazujące tę informację do WSSE, przekazują ją jednocześnie do inspekcji pracy i odwrotnie. Taka niekonsekwencja dotyczyła działania 60 pracodawców. Rozbieżność między informacjami w tym obszarze posiadanymi przez właściwe organy nadzoru nad warunkami pracy skutkuje niepełną wiedzą na temat poziomu narażenia i liczby pracowników narażonych na czynniki rakotwórcze i mutagenne na danym terenie.

W okresie marzec – maj 2018 r. kontynuowano na terenie całego kraju działania kontrolne na rzecz poprawy bezpieczeństwa i higieny pracy osób zatrudnionych
na stanowiskach, na których występują czynniki rakotwórcze i mutagenne. Kontrolą objęto zakłady należące do różnych branżach przetwórstwa przemysłowego.
Skontrolowano 87 zakładów pracy (zatrudniających ponad 16 tys. osób). Wśród skontrolowanych przedsiębiorstw znalazło się:

 

  • 67 pracodawców, którzy przekazali do OIP „Informację o substancjach chemicznych, ich mieszaninach, czynnikach lub procesach technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym” (dot. realizacji obowiązku wynikającego z §4 ust. 2 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy (Dz.U. z 2016 r. poz. 1117 j.t.),
  • 20 pracodawców, u których ww. zagrożenia występują, o czym PIP wie na podstawie uprzednich kontroli lub rodzaju prowadzonej działalności, jednak nie dopełnili oni obowiązku, o którym mowa wyżej.

 

Kontrolami objęto:

-      109 substancji chemicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym
       w 46 zakładach,

-      44 mieszaniny chemiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym
       w 22 zakładach,

-      8 zakładów, w których występuje promieniowanie jonizujące,

-      procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym:

  • procesy technologiczne związane z narażeniem na działanie wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, obecnych w sadzy węglowej, smołach węglowych i pakach węglowych – 1 zakład,
  • prace związane z narażeniem na pył drewna twardego – 24 zakłady.

Należy dodać, że w skontrolowanych zakładach inspektorzy pracy stwierdzili przypadki występowania więcej niż jednej z grup czynników rakotwórczych lub mutagennych.

 

Największy odsetek wśród podmiotów objętych kontrolą stanowiły zakłady średnie (zatrudniające od 50 do 249 pracowników) i małe (od 10 do 49) – odpowiednio 36% i 32%, zaś mikroprzedsiębiorstwa (do 9 pracowników) - 13%.

 

Liczbę pracodawców wg województw, którzy przekazali do właściwego OIP „Informację o substancjach chemicznych, ich mieszaninach, czynnikach lub procesach technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym” za rok 2016 i 2017 przedstawiono na poniższych mapach.

 

Liczba pracodawców wg województw, którzy przekazali do OIP "Informację o substancjach chemicznych, ich mieszaninach, czynnikach lub procesach technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym" za rok 2017

 

rop-8
 

 

Liczba pracodawców wg województw, którzy przekazali do OIP "Informację o substancjach chemicznych, ich mieszaninach, czynnikach lub procesach technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym" za rok 2016

 

rop-9

 

 

 

W 2016 r. obowiązek przekazania do właściwego OIP ww. „Informacji (…)” zrealizowało 4 296 pracodawców, natomiast w 2017 r. o 141 podmiotów więcej. Powyższe oznacza, że przy obecnym stopniu rozwoju technologicznego nie jest możliwe całkowite wycofanie ze środowiska pracy wszystkich czynników kancerogennych lub mutagennych, dlatego pracownicy eksponowani na te czynniki będą nadal stanowić szczególną grupę osób narażonych na utratę zdrowia lub życia.

 

Dane Głównego Urzędu Statystycznego, zebrane na podstawie informacji przekazywanych przez pracodawców w ramach statystyki publicznej, wskazują na ogólny wzrost liczby pracujących w zagrożeniu ze strony substancji chemicznych, przy utrzymującej się lub zmniejszonej licznie osób narażonych na substancje rakotwórcze i mutagenne, w tym promieniowanie jonizujące. Niemniej należy mieć na względzie, że dane zbierane przez GUS są danymi deklaratywnymi podmiotów je przekazujących, zasadniczo nie weryfikowanymi.

 

Zatrudnieni1 w warunkach zagrożenia czynnikami szkodliwymi i niebezpiecznymi
dla zdrowia –
stan na 31.12.2017 r. (Dane GUS „Warunki pracy w 2017 r.”)

Wyszczególnienie

Ogółem

W tym w przemyśle

2016

2017

2016

2017

na 1000 zatrudnionych badanej zbiorowości

2016=100

na 1000 zatrudnionych badanej zbiorowości

2016=100

Zagrożenia czynnikami związanymi ze środowiskiem pracy

w tym:

57,6

54,8

95,1

104,2

101,3

97,2

substancje chemiczne

w tym:

2,5

2,6

104,0

4,4

4,8

109,1

rakotwórcze

0,7

0,6

85,7

1,2

1,1

91,7

mutagenne

0,1

0,1

100

0,2

0,2

100

pyły rakotwórcze

0,5

0,5

100

1,1

1,0

90,9

promieniowanie jonizujące

0,4

0,3

75,0

0,2

0,1

50,0

1 Liczeni tyle razy, na ile czynników są narażeni.

 

Analiza wyników kontroli PIP przeprowadzonych w 2018 roku wskazuje, że na 67 pracodawców objętych kontrolą, którzy zgodnie z obowiązkiem przekazali „Informację
o substancjach chemicznych, ich mieszaninach, czynnikach lub procesach technologicznych o działaniu rakotwórczym
lub mutagennym”
właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy,
u 13 (19%) spośród nich stwierdzono nieprawidłowości/uchybienia, w postaci:

 

  • braku wykazania wszystkich substancji lub mieszanin o właściwościach rakotwórczych
    w zakładzie,
  • nieprawidłowego wskazania liczby pracowników pracujących w kontakcie z substancją lub mieszaniną o właściwościach rakotwórczych.

 

Przykładowo, u jednego z kontrolowanych pracodawców sytuacja taka dotyczyła formaldehydu, który od dnia 1 stycznia 2016 r. posiada klasyfikację zharmonizowaną jako substancja rakotwórcza kat. 1B z opisem wskazującym na rodzaj zagrożenia dla zdrowia H350 – Może powodować raka. Pracodawca nie posiadając dostatecznej wiedzy na temat tej substancji nie dopełnił ciążących na nim obowiązków, wynikających z faktu zmiany klasyfikacji formaldehydu na rakotwórczy kat. 1B. W związku z tym do dnia kontroli inspektorów pracy nie rejestrował prac w kontakcie z formaldehydem, uwalniającym się podczas procesu technologicznego termicznego uplastycznienia polipropylenu, jak również nie prowadził rejestru pracowników narażonych na jego działanie, pomimo takiego prawnego obowiązku.

Inny przykład dotyczy 1,2-dichloropropanu (dichlorek propylenu), który z dniem 1 marca 2018 r. został uznany za substancję niebezpieczną o właściwościach rakotwórczych kat. 1B z opisem również wskazującym na rodzaj zagrożenia dla zdrowia H350 – Może powodować raka. Powyższa zmiana w klasyfikacji oznacza dla pracodawcy nowe obowiązki prawne, mianowicie:

  • zmianę częstotliwości badań i pomiarów stężenia czynnika chemicznego
    (w tym przypadku o działaniu rakotwórczym),
  • obowiązek wprowadzenia 1,2-dichloropropanu do rejestru prac, których wykonywanie powoduje konieczność pozostawania w kontakcie z substancjami chemicznymi,
    ich mieszaninami, czynnikami lub procesami technologicznymi o działaniu rakotwórczym lub mutagennym,
  • rejestracji pracowników narażonych na jego działanie.

 

Jeśli pracodawca lub osoby odpowiedzialne na bieżąco nie aktualizują informacji
o używanych w zakładzie substancjach i mieszaninach chemicznych, nie będą w stanie właściwie reagować na zmiany np. przepisów i nie wypełnią swoich obowiązków w sposób zgodny z przepisami.

 

Kontrole przynoszą także pozytywne przykłady właściwego reagowania na zmieniający się stan prawny. Jeden z kontrolowanych pracodawców po dniu wejścia w życie nowych przepisów dotyczących przyznania substancji 1,2-dichloropropan nowej klasyfikacji (właściwości rakotwórcze kat. 1 B), przekazał uzupełniającą „Informację o substancjach chemicznych, ich mieszaninach, czynnikach lub procesach o działaniu rakotwórczym lub mutagennym” właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy oraz właściwemu inspektorowi sanitarnemu, pomimo że ustawodawca w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy nie przewidział takiego obowiązku. Przepis nie obliguje osób wykorzystujących substancje
i mieszaniny o działaniu rakotwórczym i mutagennym do uzupełnienia informacji przekazywanej do PIP w przypadku zmiany klasyfikacji danej substancji na rakotwórczą kat. 1A lub 1B.

Należy podkreślić, że z uwagi na brak obowiązku prawnego pracodawcy nie przekazują również informacji dotyczących zastępowania substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym mniej szkodliwymi dla zdrowia. Weryfikacja ewentualnych zmian wprowadzanych przez pracodawców dokonywana jest wyłącznie podczas czynności kontrolnych inspektorów pracy badających tę tematykę.

Nadal występują przypadki, w których pracodawcy, pomimo zmiany przepisu w 2012 roku, nadal wskazują w przekazywanej do OIP „Informacji (…)” biologiczne czynniki: wirus zapalenia wątroby typu B (WZW B) oraz wirus zapalenia wątroby typu C (WZW C). Świadczy to o nie uwzględnianiu zmieniającej się sytuacji prawnej w bieżącej działalności zakładów pracy i nie reagowaniu na zmiany przepisów.

 

Inspektorzy pracy sprawdzając posiadanie przez pracodawców aktualnych badań
i pomiarów szkodliwych dla zdrowia czynników o działaniu rakotwórczym lub mutagennym
w środowisku pracy skontrolowali 266 stanowisk pracy. W co trzecim zakładzie pracy stwierdzono nieprawidłowości w tym obszarze, tj. pracodawca albo nie posiadał aktualnych takich pomiarów (17%), albo inspektorzy pracy stwierdzali uchybienia w terminowości ich przeprowadzania lub nie uwzględniania stosowania nowych substancji w procesach pracy (18%). Przykładowo, część pracodawców nie wytypowała do badań wszystkich czynników lub pyłów o działaniu rakotwórczym lub zlecała wykonanie pomiarów z inną, niż wskazaną w przepisach częstotliwością.

Nieprawidłowości często dotyczyły stosowania formaldehydu. Po 1 stycznia 2016 r. niektórzy pracodawcy pomiary stężenia formaldehydu w środowisku pracy wykonywali
z częstotliwością przewidzianą dla czynników chemicznych (raz na 2 lata lub raz w roku
w zależności od krotności wartości NDS), zamiast z częstotliwością przewidzianą dla czynników o działaniu rakotwórczym (raz na 6 miesięcy lub raz na 3 miesiące w zależności od krotności wartości NDS określonej dla formaldehydu).

 

Jak wynika z informacji udzielanych przez pracodawców podczas kontroli, lekarze sprawujący profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami w zakładach, gdzie występują czynniki chemiczne o właściwościach rakotwórczych lub mutagennych, nie zawsze zapoznawali się z warunkami pracy na tych stanowiskach. Prowadzenie profilaktyki zdrowotnej pracowników wyłącznie w oparciu o skierowanie otrzymane od pracodawcy może  wpływać na poziom ochrony zdrowia osób pracujących w narażeniu na czynniki rakotwórcze. Nadal nierozwiązana pozostaje kwestia dotycząca rzeczonych skierowań na profilaktyczne badania lekarskie w zakresie wprowadzenia obowiązku przechowywania ich w zakładzie. Takie rozwiązanie pozwoliłoby inspektorom pracy rozstrzygać, czy pracodawca przekazał lekarzowi medycyny pracy wszystkie niezbędne informacje o warunkach pracy, w tym
o substancjach chemicznych, ich mieszaninach, czynnikach lub procesach technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy.

 

Przestrzeganie przepisów dot. substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym

 

rop-13
Porównując wyniki kontroli przeprowadzonych w 2015 roku i w obecnym stwierdzić należy, że stopień przestrzegania wymagań związanych z obowiązującymi przepisami ulega stopniowej poprawie. Mniej więcej o około 10 % spadła liczba stwierdzanych nieprawidłowości, związanych z prowadzeniem rejestrów prac i pracowników pracujących
w narażeniu na czynniki rakotwórcze i mutagenne.

Jednak nadal stwierdzamy uchybienia popełniane przez pracodawców w zakresie właściwego zabezpieczania zdrowia i życia pracowników. Pracodawcy powinni przeprowadzać okresowe szkolenia pracowników m.in. w zakresie: ryzyka dla zdrowia, jakie wynika z oceny narażenia na działanie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym i dodatkowego ryzyka wynikającego z palenia tytoniu oraz środków ostrożności, które powinny być podejmowane w celu ograniczenia tego narażenia. Tymczasem z kontroli PIP wynika, że 38% pracodawców nie uwzględniło w programie szkoleń bhp zagadnień związanych
z zagrożeniami czynnikami rakotwórczymi lub mutagennymi
. Powyższe dotyczyło 1/3 ogólnej liczby pracowników objętych kontrolą (tj. 1 356 osób).

Podejmując działania kontrolne inspektorzy pracy zwracali uwagę na stosowane przez pracodawców środki profilaktyczne (np. miejscową lub ogólnej wentylację, środki ochrony indywidualnej), w celu zmniejszenia ujemnych następstw zagrożenia związanego
z występowaniem substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy.

 

Przestrzeganie przepisów bhp przy magazynowaniu, wytwarzaniu i stosowaniu substancji chemicznych i ich mieszanin

rop-14
 

 

  rop-15
 

 

Państwowa Inspekcja Pracy realizując zadania nadzorczo – kontrolne w obszarze tematyki dot. substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy podejmuje również działania komplementarne, wzajemnie uzupełniające się, które oddziałują
na adresatów nie tylko poprzez prowadzone kontrole. Jednym z przykładów takich przedsięwzięć o charakterze prewencyjno – kontrolnym jest trwająca od 13 września 2016 r. kampania „Włącz bezpieczeństwo przy obróbce drewna”. Obejmuje ona zarówno działania medialne, jak i program prewencyjny w okresie 3-letnim, do końca 2018 roku. Motywem przewodnim kampanii jest:

  • ograniczanie zagrożeń występujących w zakładach produkcyjnych wyrobów tartacznych i wyrobów z drewna,
  • poprawa przestrzegania przepisów prawa pracy, w szczególności bezpieczeństwa
    i higieny pracy,
  • umożliwienie pracodawcom dostosowania zakładów do obowiązujących regulacji prawnych poprzez udział w programie prewencyjnym, opartym, na samokontroli warunków pracy.

Przywołany przykład przedsięwzięcia PIP ma również ważny aspekt związany
z prewencją, w odniesieniu do pracowników wykonujących prace w narażeniu
na pył drewna twardego, które to prace znajdują się w „Wykazie czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym”. Zarówno specjalistyczne szkolenia z udziałem ekspertów PIP, prowadzone we wszystkich okręgowych inspektoratach pracy dla pracodawców, służb bhp i inżynierów produkcji, którzy zadeklarowali udział w tym programie prewencyjnym, jak również porady techniczne udzielane przez inspektorów pracy podczas kontroli (w 2017 r. ok. 5,3 tys. porad), powodują wzrost świadomości i wiedzy
o bezpiecznych metodach pracy (m.in. dot. narażenia na rakotwórcze pyły drewna twardego), i stwarzają szansę utrzymania bezpieczeństwa na możliwie wysokim poziomie
w dłuższym okresie czasu.

 

Dotychczasowe doświadczenia Państwowej Inspekcji Pracy wskazują, że małe
i średnie przedsiębiorstwa w niewystarczającym stopniu znają zależności między krajowymi aktami prawnymi, a aktami wydanymi przez UE, które regulują kwestie związane
z czynnikami rakotwórczymi i mutagennymi. Do przepisów tych należą także przepisy REACH i CLP. Przekłada się to m.in. na nieprzestrzeganie przez pracodawców wszystkich wymogów wynikających z przepisów, które wzajemnie się przenikają i często uzupełniają. Pracodawcy zgłaszają trudności ze zrozumieniem powiązań prawnych w obrębie kilkunastu aktów prawnych krajowych i unijnych. Często rozporządzenia europejskie mylone są
z dyrektywami i w związku z tym pracodawcy nie wdrażają przepisów w nich zawartych bezpośrednio po wejściu w życie rozporządzenia UE, czekając na ich wdrożenie do prawa krajowego aktem prawnym wydanym przez właściwego ministra.

Z kontroli Państwowej Inspekcji Pracy wynika, że mimo upływu czasu od rozpoczęcia wdrażania poszczególnych przepisów prawnych REACH i CLP wiedza dalszych użytkowników chemikaliów w zakresie bezpieczeństwa pracy nadal nie jest zadowalająca. Pracodawcy często podnoszą, że obowiązujące przepisy rozporządzeń REACH i CLP, ich zdaniem, nie w pełni są precyzyjne i jednoznaczne, a oficjalny komentarz do nich jest znacznie obszerniejszy niż same akty prawne. Przy czym jednocześnie komentarz wydany przez Komisję Europejską nie stanowi przepisu prawnego, w związku z czym nie jest wiążący w rozstrzygnięciach. Zdaniem kontrolowanych lepsze byłyby zwięźlejsze i konkretne sformułowania zawarte w przepisach krajowych, co znacznie ułatwiłoby ich wdrażanie.

Ponadto odstąpienie w 2012 r. od zamieszczenia szczegółowego wykazu substancji
i mieszanin rakotwórczych lub mutagennych (dot. 819 substancji i mieszanin) jako załącznika do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy (Dz.U. z 2012 r., poz. 890) (uchylone
z dniem 09.04.2012 r.)
, utrudnia działalność pracodawców przy realizacji obowiązków nałożonych na nich przepisami tego aktu prawnego. Kontrolowani pracodawcy zgłaszają, że mają czasem wątpliwość, czy w środowisku pracy występuje substancja rakotwórcza podlegająca przepisom rozporządzenia Ministra Zdrowia, czy nie.

Stąd też ogromną rolę w udzielaniu zainteresowanym stronom wsparcia merytorycznego odgrywają inspektorzy pracy. To oni każdorazowo podczas kontroli tego obszaru warunków pracy zwracają uwagę pracodawcom na konieczność szczegółowego rozpoznania czynników rakotwórczych i mutagennych występujących w danym zakładzie, określenia skali narażenia zawodowego oraz wdrożenie skutecznych środków zapobiegawczych.

Stopniowe zastępowanie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników
lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym, mniej szkodliwymi zamiennikami, jest obowiązkiem pracodawców, u których takie substancje, czynniki lub procesy występują. Przy obecnym stopniu rozwoju technologicznego –
jak pokazują kontrole – nie jest możliwe całkowite wycofanie ze środowiska pracy wszystkich substancji, mieszanin, czynników o takim działaniu na organizm człowieka.

 

Doświadczenia kontrolne Państwowej Inspekcji Pracy wskazują, że ze względu na nie wprowadzenie definicji pojęć „narażenie” i „kontakt” do obowiązujących aktów prawnych pracodawcy mają problem ze zrozumieniem i rozróżnieniem tych pojęć. Ich rozgraniczenie ma szczególne znaczenie dla zrealizowania obowiązków prowadzenia rejestru pracowników wykonujących prace w kontakcie z substancjami chemicznymi, ich mieszaninami, czynnikami lub procesami technologicznymi o działaniu rakotwórczym lub mutagennym, do czego zobowiązuje pracodawców art. 222 § 2 ustawy Kodeks pracy (Dz.U. z 2018 r. poz. 108 j.t. ze zmianą z 2018 r. poz. 4). Obowiązek prowadzenia rejestru prac, których wykonywanie powoduje konieczność pozostawania w kontakcie z substancjami chemicznymi, ich mieszaninami, czynnikami lub procesami technologicznymi o działaniu rakotwórczym lub mutagennym wynika z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r.
w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym środowisku pracy
. Dla pracodawców niejasne jest także, których pracowników należy objąć rejestrem pracowników narażonych
na działanie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym, zgodnie z § 5 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia. Konsekwencją wątpliwości pracodawców są błędy
w prowadzeniu rejestrów tych prac, oraz rejestru pracowników narażonych na działanie czynników mutagennych i rakotwórczych. Pojęcia „narażenie” i „kontakt” występują również w art. 222 §1 i 2 Kodeksu pracy, lecz tam również nie są one zdefiniowane.

Wymiernym efektem takiego stanu rzeczy było stwierdzone w latach 2014, 2015 i 2018 podczas kontroli tematycznych tego obszaru) niewłaściwe prowadzenie przez pracodawców:

  • rejestru prac, których wykonywanie powoduje konieczność pozostawania w kontakcie
    z substancjami chemicznymi, ich mieszaninami, czynnikami lub procesami technologicznymi o działaniu rakotwórczym lub mutagennym (dot. w: 2014 r.- 47% podmiotów, 2015 r.- 49%, 2018 r.- 38%),
  • rejestru pracowników narażonych na działanie substancji chemicznych,
    ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym (dot.: 2014 r.- 62% podmiotów, 2015 r.- 49%, 2018 r.- 39%).

 

W latach 2016 – 2017 przestrzeganie przepisów dot. substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym skontrolowano u 316 pracodawców (154 w 2016 r. i 162 w 2017 r.).
W związku ze stwierdzonymi wyżej opisanymi nieprawidłowościami wydano: 234 decyzje
i 55 wniosków w wystąpieniach (2016 r.). Na podobnym poziomie kształtowała się liczba wydanych środków prawnych w 2017 r. (241 decyzji i 47 wniosków wystąpieniach,
w odniesieniu do ok. 2,3 tys. pracowników).

Brak doprecyzowania pojęć „narażenie” i „kontakt” utrudnia pracodawcom prawidłowe stosowanie przepisów, a tym samym ma wpływ na ochronę zdrowia pracowników,
w tym pracowników młodocianych oraz kobiet w ciąży i karmiących piersią.

Biorąc pod uwagę bardzo negatywny wpływ czynników o działaniu rakotwórczym
lub mutagennym na zdrowie wszystkich pracujących zawodowo osób należałoby przepisem omawianego rozporządzenia Ministra Zdrowia dot. substancji chemicznych,
ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym
lub mutagennym, objąć wszystkie osoby wykonujące pracę zarobkową na rzecz przedsiębiorcy, bez względu na formę zatrudnienia.

Przy określaniu definicji powyższych pojęć należy jednak pamiętać, że nie wszystkie substancje o działaniu rakotwórczym lub mutagennym mają określone w przepisie najwyższe dopuszczalne stężenie – NDS.

Ponadto, w załączniku nr 1 stanowiącym „Wykaz czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym”, wymieniono w pkt 2 ppkt. 5 prace związane z narażeniem na pyły drewna twardego, nie wskazując jednoznacznie jakie gatunki drewna należy uznać za twarde. Tymczasem przeprowadzone kontrole PIP wskazują, że w branży przetwórstwa drewna coraz powszechniej używa się różnego rodzaju drewna twardego pochodzącego z gatunków nie tylko krajowych (jak dąb, czy buk),
ale również egzotycznych (np. palisander, teak). Trudności interpretacyjne mają zarówno pracodawcy, jak i inspektorzy pracy, którzy egzekwując stosowanie prawa nie powinni rozstrzygać, jakie gatunki drewna należy uznać, w rozumieniu ww. przepisów, za twarde.
Ma to istotne znaczenie nie tylko z uwagi na wypełnianie obowiązków wynikających
z samego rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy (Dz.U. z 2016 r. poz. 1117 j.t.),
ale również z uwagi na obowiązki pracodawców określone w Kodeksie pracy (np. dotyczące profilaktycznej ochrony zdrowia), czy obowiązki związane z ustaleniem prawidłowej częstotliwości pomiarów w środowisku pracy pyłów o działaniu rakotwórczym.
Do tego z kolei zobowiązują pracodawców przepisy rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia
w środowisku pracy (Dz.U. Nr 33, poz. 166) –
§ 4 rozporządzenia – częstotliwość wykonywania pomiarów w przypadku pyłu o działaniu nierakotwórczym, § 6 ust. 1 – częstotliwość wykonywania pomiarów w przypadku pyłu o działaniu rakotwórczym).

W dyrektywie 2004/37/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004r. w sprawie ochrony pracowników przed zagrożeniem dotyczącym narażenia
na działanie czynników rakotwórczych lub mutagennych podczas pracy (szósta dyrektywa szczegółowa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy Rady 89/391/EWG
) (Dz.U.UE.L.2004.158.50 z późn.zm.) w załączniku nr I wymieniono w spisie substancji, mieszanin i procesów: „prace związane z kontaktem z pyłami drewna twardego”
z odwołaniem: „Wykaz pewnych drewien twardych znajduje się w tomie 62 Monografii
w sprawie oceny zagrożeń rakotwórczych dla ludzi „Pył drzewny i formaldehyd”, opublikowanej przez Międzynarodową Agencję Badań nad Rakiem, Lyon, 1995.” Mając
na względzie powyższe informacje należy zauważyć, że omawiane rozporządzenie, implementujące ww. dyrektywę, nie precyzuje o jakim drewnie twardym jest mowa. Zasadne jest zatem jednoznaczne wskazanie w akcie prawnym, jakie gatunki drewna należy uznać
za twarde, poprzez np. zdefiniowanie terminu „drewno twarde”, bądź przytoczenie
nazw rodzajowych lub gatunkowych drzew o twardym drewnie.

Reasumując, konieczność rzeczywistego zabezpieczenia zdrowia i życia pracowników i innych osób pracujących w związku z występującymi zagrożeniami w środowisku pracy ze strony czynników rakotwórczych i mutagennych oraz zapewnienie skuteczności środków zapobiegających świadczy o potrzebie nowelizacji rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy poprzez, m.in.:

  • wprowadzenie definicji pojęć „praca w kontakcie” i „praca w narażeniu” w odniesieniu do substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym,
  • wskazania gatunków drzew uznanych za twarde i podlegających przepisom
    ww. rozporządzenia.

Mając powyższe na względzie Główny Inspektor Pracy wystąpił w tej sprawie
z wnioskiem legislacyjnym do Ministra Zdrowia (pismo z dnia 8 lutego br., znak: GNN-518-4011-3/18)
. W odpowiedzi na ww. wystąpienie Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Zdrowia
w piśmie z dnia 29.03.2018 r. (znak ZPM.024.33.2018.BZ), poinformował, że w najbliższym czasie planowana jest nowelizacja rozporządzenia w celu implementacji dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/2398 z dnia 12 grudnia 2017 r. zmieniającej dyrektywę 2004/37/WE w sprawie ochrony pracowników przed zagrożeniem dotyczącym narażenia na działanie czynników rakotwórczych lub mutagenów podczas pracy
(Dz. Urz. UE L 345 z 27.12.2017, str. 87).
Ponadto, mając na względzie problemy interpretacyjne związane z przepisami zawartymi w pkt 2 ppkt 5 załącznika nr 1 do rozporządzenia tj. „Prace związane z narażeniem na pył drewna twardego”, i to zarówno ze strony organów kontrolnych, jak i samych pracodawców, Ministerstwo Zdrowia rozważa również zmiany w tym zakresie. Jak wynika z wyżej prezentowanego stanowiska Ministerstwa Zdrowia, w 2012 r. eksperci Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem (IARC) ponownie dokonali oceny wyników badań z uwzględnieniem najnowszych badań epidemiologicznych i uznali, że działania rakotwórcze wykazują wszystkie pyły drewna, bez względu na jego rodzaj, który wpływa jedynie na typ nowotworów powstających
w wyniku narażenia
(Monografia IARC t. 100C, Lyon, 2012). Biorąc powyższe pod uwagę, Ministerstwo zaznaczyło, że wystąpiło do specjalistów w określonych dziedzinach medycyny z prośbą o opinię odnośnie zasadności wprowadzenia w wykazie procesów technologicznych, w których dochodzi do uwalniania substancji chemicznych, ich mieszanin lub czynników o działaniu rakotwórczym lub mutagennym „Prac związanych z narażeniem
na pył drewna
”, bez wskazywania na rodzaj drewna. Szeroka analiza omawianego zagadnienia i współpraca z ekspertami w tym zakresie pozwoli, w ocenie Ministerstwa Zdrowia, na wypracowanie przepisów nie budzących dalszych wątpliwości organów kontrolnych, pracodawców oraz zabezpieczy odpowiedni poziom ochrony zdrowia osób pracujących.

Do dnia prezentowania niniejszego materiału rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 24 lipca 2012 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy nie zostało znowelizowane.

 

Z uwagi na obserwowaną prawidłowość, że zagadnienia związane z czynnikami rakotwórczymi lub mutagennymi są nadal mało znane i rozpowszechnione u pracodawców, zasadna jest kontynuacja przez PIP kontroli oraz działań prewencyjnych, mających na celu uświadamianie pracodawcom i osobom pełniącym zadania służby bhp, obowiązków prawnych dotyczących czynników rakotwórczych lub mutagennych w środowisku pracy.

Ponadto, dla ujednolicenie systemu zbierania danych dotyczących narażenia na czynniki rakotwórcze lub mutagenne Państwowa Inspekcja Pracy proponuje wprowadzenie obowiązku przekazywania przez pracodawców „Informacji o substancjach chemicznych, ich mieszaninach, czynnikach lub procesach technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym” tylko do jednej instytucji w celu stworzenia centralnego rejestru z dostępem on-line, co zapewni organom nadzoru i kontroli (Państwowa Inspekcja Sanitarna, Państwowa Inspekcja Pracy) bezpośredni dostęp do bazy pracodawców i czynników o działaniu rakotwórczym i mutagennym, wykorzystywanych w zakładach pracy.

Pracodawcy podkreślają, że mają wiele wątpliwości podczas sporządzania Informacji
o substancjach chemicznych, ich mieszaninach, czynnikach lub procesach technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym”
i
wskazują na potrzebę opracowania wskazówek w ww. zakresie. Rozstrzygnięcia wymaga, czy istnieje obowiązek przekazywania
przez pracodawcę „Informacji o substancjach chemicznych, ich mieszaninach, czynnikach lub procesach o działaniu rakotwórczym lub mutagennym” za dany rok, w sytuacji kiedy pracodawca w ciągu roku zaprzestaje prowadzić działalność związaną ze stosowaniem
i produkcją substancji/mieszanin niebezpiecznych o właściwościach rakotwórczych
lub mutagennych.

Podsumowując należy podkreślić, że PIP realizując swoje ustawowe obowiązki wspiera pracodawców we wdrażaniu dobrych praktyk w obszarze dyrektywy 2004/37/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie ochrony pracowników przed zagrożeniem dotyczącym narażenia na działanie czynników rakotwórczych lub mutagenów podczas pracy (szósta dyrektywa szczegółowa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy Rady 89/391/EWG) (wersja skodyfikowana) oraz realizuje zadania udzielania wsparcia merytorycznego osobom zainteresowanym tą tematyką. Odbywa się to zarówno
w trakcie prowadzonych czynności kontrolnych, jak również podczas działań prewencyjnych
i popularyzatorskich.

 

 

[1]  Dz.U.UE.L.2004.158.50 z późn. zm.




  • banner120701
  • banner177694
  • banner178526
  • banner111644
  • banner175199
  • banner200692
  • banner200693
  • banner186222
  • banner199867
  • banner201670
  • banner172098