Trzecia rocznica wejścia w życie implementacji dyrektywy work-life balance to dobry czas, by podsumować działania Państwowej Inspekcji Pracy na rzecz przestrzegania i promocji przepisów dotyczących uprawnień pracujących rodziców – mówi Marcin Stanecki, Główny Inspektor Pracy
Regulacje prorodzinne często postrzegane są jako koszt dla przedsiębiorstw, podczas gdy w dłuższej perspektywie mogą stanowić inwestycję w kapitał ludzki i konkurencyjność organizacji.
Kluczową barierą w godzeniu życia rodzinnego z karierą zawodową i aktywnością na rynku pracy nie jest brak przepisów, lecz ograniczona znajomość możliwych rozwiązań, kultura organizacyjna i stereotypy dotyczące ról kobiet i mężczyzn – powiedział Marcin Stanecki, Główny Inspektor Pracy podczas konferencji „Równi w domu – równi w pracy”, zorganizowanej przez Fundację Share the Care oraz Zakład Ubezpieczeń Społecznych.
Czy prawa pracujących rodziców są szanowane?
W 2025 r. Państwowa Inspekcja Pracy zrealizowała nowy temat kontrolny: „Przestrzeganie uprawnień pracowniczych związanych z rodzicielstwem”. Celem tych działań była ocena stanu przestrzegania przepisów prawa w zakresie uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem oraz rozpoznanie obszarów, które wymagają zwiększonej uwagi ze strony Inspekcji.
Te kontrole wykazały marginalną skalę uchybień, co oznacza, że na ogół pracodawcy przestrzegają przepisów Kodeksu pracy. Poważniejsze uchybienia wynikały nie ze złej woli pracodawców, lecz z niewiedzy i braku znajomości obowiązujących przepisów. Dlatego oprócz kontroli ważne są działania informacyjno-promocyjne, skierowane zarówno do pracodawców, jak i pracowników – podkreślił Marcin Stanecki.
Nieprawidłowości dotyczyły przede wszystkim zatrudniania pracownic w ciąży oraz pracowników wychowujących dziecko do ukończenia przez nie 8. roku życia w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej, w systemie przerywanego czasu pracy, delegowania poza stałe miejsce pracy; zatrudniania pracowników opiekujących się dzieckiem do ukończenia przez nie 4. roku życia – bez ich zgody – w wymiarze przekraczającym 8 godzin na dobę.
Wykryte przez inspektorki i inspektorów pracy naruszenia miały miejsce także w zakresie ochrony trwałości stosunku pracy w okresie ciąży oraz w okresie urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego albo jego części, urlopu ojcowskiego albo jego części, urlopu rodzicielskiego albo jego części.
Nieprawidłowości dotyczyły także ochrony trwałości stosunku pracy podczas urlopu wychowawczego oraz w okresie po złożeniu wniosku o obniżenie wymiaru czasu pracy na podstawie art. 1867 k.p. czy stosowania elastycznej organizacji pracy.
Ponadto inspektorzy pracy stwierdzili wiele nieprawidłowości polegających na nieopracowaniu wykazu prac wzbronionych kobietom, jego nieaktualności lub niedostosowaniu do specyfiki danego zakładu pracy oraz nieodbieraniu od pracowników będących rodzicami oświadczeń o zamiarze lub braku zamiaru korzystania z uprawnień związanych z rodzicielstwem.
Wszystkie stwierdzone nieprawidłowości zostały uregulowane przez inspektorki i inspektorów pracy różnymi środkami prawnymi: 178 wniosków w wystąpieniach, 7 decyzji (w tym 6 dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy oraz jednej płacowej) i 8 poleceń. Inspektorzy ujawnili 28 wykroczeń, nałożyli 13 mandatów karnych na kwotę 15 500 zł, skierowali 2 wnioski o ukaranie do sądu, zastosowali 9 środków oddziaływania wychowawczego.
Sprawdzona informacja to siła
W 2025 r. Państwowa Inspekcja Pracy prowadziła też kampanię informacyjną o uprawnieniach rodzicielskich w pracy, której celem było zwiększenie świadomości i edukacja pracowników oraz pracodawców na temat uprawnień związanych z rodzicielstwem, wynikających z Kodeksu pracy. Materiały dotyczące kampanii dostępne są na stronie Państwowej Inspekcji Pracy: https://www.pip.gov.pl/nasza-oferta/rodzice-w-pracy.
Radzimy i podpowiadamy
W 2025 r. inspekcja pracy udzieliła telefonicznie, pisemnie lub bezpośrednio w swoich siedzibach około 17,5 tys. porad dotyczących uprawnień związanych z rodzicielstwem oraz 1,9 tys. porad dotyczących zakazu dyskryminacji.
Z pytaniami zgłaszali się przede wszystkim pracownicy – rodzice, choć co trzecia porada została udzielona w odpowiedzi na pytania pracodawców.
Zauważalny wzrost liczby zapytań dotyczył możliwości skorzystania z urlopu rodzicielskiego przez ojców. Wątpliwości budziły przede wszystkim zasady podziału urlopu między rodziców, jego wymiar oraz warunki, jakie musi spełnić ojciec dziecka, aby skorzystać z przysługującego mu uprawnienia. Część ojców pytała także o możliwość łączenia urlopu rodzicielskiego z pracą – zarówno u dotychczasowego, jak i innego pracodawcy. Szczególnie interesowało ich to, czy mogą podjąć zatrudnienie na podstawie innej umowy w czasie korzystania z urlopu oraz jakie konsekwencje może to mieć dla ich prawa do zasiłku macierzyńskiego.
Wzrosła również liczba pytań dotyczących elastycznej organizacji czasu pracy, co wskazuje na rosnące zainteresowanie pracowników możliwością lepszego dostosowania harmonogramu pracy do obowiązków rodzinnych. Pytania dotyczyły zasad ubiegania się o pracę zdalną, indywidualny rozkład czasu pracy, system skróconego tygodnia pracy czy pracę w niepełnym wymiarze godzin. Z elastyczną organizacją czasu pracy wiązały się również pytania dotyczące konsekwencji jej wprowadzenia dla uprawnień pracowniczych, w tym wysokości wynagrodzenia i prawa do urlopów.
Z perspektywy pracodawców pojawiały się pytania o możliwość odmowy uwzględnienia wniosku o pracę zdalną w przypadku utrudnień organizacyjnych w firmie, a także o sposoby kontrolowania pracy zdalnej i ocenę efektywności pracownika pracującego w elastycznym trybie. Wyraźnie widać, że zarówno pracownicy, jak i pracodawcy potrzebują większej jasności w zakresie praktycznego stosowania przepisów dotyczących elastycznej organizacji czasu pracy.
Od wielu lat podczas udzielania porad przez Państwową Inspekcję Pracy pojawiają się pytania dotyczące ochrony stosunku pracy kobiet w ciąży oraz osób korzystających z urlopów związanych z rodzicielstwem, przerw na karmienie dziecka piersią oraz z możliwości odmowy udzielenia zwolnienia od pracy na opiekę nad dzieckiem w terminie wskazanym przez pracownika (zgodnie z art. 188 k.p.).
Wprowadzenie nowych przepisów dotyczących rodzicielstwa znacząco zwiększyło świadomość pracowników – rodziców na temat ich praw. Znaczna liczba pytań świadczy o nieustannym zainteresowaniu możliwościami godzenia życia zawodowego z rodzinnym oraz chęci pełnego wykorzystania przysługujących uprawnień – zaznacza szef Państwowej Inspekcji Pracy.
