Uproszczono procedurę zawierania i ewidencjonowania układów zbiorowych pracy, a katalog spraw, które można w nim uregulować w sposób bezwzględnie obowiązujący, jest obecnie otwarty. Wskazane w nowej ustawie czyny stanowią przestępstwo lub wykroczenie zagrożone sankcją karną.
Konstytucja RP w art. 59 ust. 2 przyznaje związkom zawodowym oraz pracodawcom i ich organizacjom prawo do rokowań, w szczególności w celu rozwiązywania sporów zbiorowych, a także do zawierania układów zbiorowych pracy i porozumień. Do 12 grudnia 2025 r. problematykę podejmowania rokowań, zawierania układów zbiorowych pracy oraz ich stosowania regulował dział XI Kodeksu pracy wraz z rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 4 kwietnia 2001 r. w sprawie trybu postępowania w sprawie rejestracji układów zbiorowych pracy, prowadzenia rejestru układów zbiorowych pracy i akt rejestrowych oraz wzorów klauzul rejestracyjnych i kart rejestrowych (Dz.U. z 2001 r. nr 34 poz. 408). Od 13 grudnia 2025 r. kompleksową i autonomiczną regulację zasad zawierania, obowiązywania, ewidencjonowania i udostępniania układów zbiorowych pracy oraz ewidencjonowania i udostępniania porozumień zbiorowych stanowi ustawa z 5 listopada 2025 r. o układach zbiorowych pracy i porozumieniach zbiorowych (Dz.U. z 2025 r. poz. 1661; dalej: ustawa), która zastąpiła dotychczasowe przepisy działu XI k.p. Do układów zawieranych od dnia wejścia w życie ustawy należy stosować nowe regulacje, bowiem brak jest przepisów przejściowych w tym zakresie.
Kompleksowa regulacja
Wyodrębnienie przepisów dotyczących układów zbiorowych pracy z Kodeksu pracy pozwoliło na przyjęcie odmiennej (szerszej) definicji pojęć „pracodawca” i „osoba wykonująca pracę zarobkową”, a także na implementację dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2041 z 19 października 2022 r. w sprawie adekwatnych wynagrodzeń minimalnych w Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE L z 2022 r. nr 275, s. 33) . Zgodnie z jej postanowieniami każde państwo członkowskie, w którym wskaźnik zasięgu rokowań zbiorowych jest poniżej progu 80%, ma obowiązek: ustanowić ramy warunków sprzyjających rokowaniom zbiorowym w drodze ustawy oraz ustalić plan działań na rzecz wspierania rokowań zbiorowych i sporządzania sprawozdań dotyczących wskaźnika zasięgu rokowań zbiorowych.
Ustawa jest także realizacją postulatów zgłaszanych przez partnerów społecznych, w szczególności dotyczących uproszczenia procedury zawierania i rejestrowania układów zbiorowych pracy. Ma to prowadzić do odbudowy znaczenia układów zbiorowych pracy, poprawy jakości dialogu społecznego i zwiększenia stabilności warunków zatrudnienia.
- informacyjny,
- prowadzenia rokowań w dobrej wierze,
- zachowania w poufności informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa.
Uregulowano również zasady obowiązywania, ewidencjonowania i rozwiązywania układów zbiorowych pracy.
Ustawodawca wprowadził katalog definicji, które doprecyzowały dotychczasowe pojęcia funkcjonujące w prawie pracy oraz uporządkowały zakres podmiotowy i przedmiotowy zawierania układów zbiorowych pracy. Istotne znaczenie ma oparcie pojęć „pracodawca” i „osoba wykonująca pracę zarobkową” na definicjach ustawy ustawa z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 440 ze zm.), co pozwala na objęcie regulacjami również podmiotów niebędących pracodawcami w rozumieniu Kodeksu pracy oraz na zwiększenie kręgu osób, które mogą zostać objęte układem zbiorowym pracy.
Zakres układu
Zgodnie z ustawą układ zbiorowy pracy może być zawarty dla wszystkich osób wykonujących pracę zarobkową – tj. pracownika lub osoby świadczącej pracę za wynagrodzeniem na innej podstawie niż stosunek pracy – chyba że strony inaczej postanowią w układzie.
W ustawie uwzględniono także postulat organizacji związkowych, żeby katalog spraw regulowanych w układzie zbiorowym pracy był otwarty, aby układ mógł objąć w sposób bezwzględnie obowiązujący sprawy nieuregulowane w przepisach prawa pracy. Może on zatem regulować nie tylko wymiar i normy czasu pracy oraz warunki wynagradzania, ale również:
- rozwiązania wspierające godzenie życia zawodowego z życiem prywatnym, zarządzanie wiekiem i aktywnym starzeniem,
- kwestie dotyczące przeciwdziałania takim zjawiskom, jak naruszanie godności i innych dóbr osobistych, naruszanie równego traktowania w zatrudnieniu oraz mobbing.
Zachowana zostaje przy tym tzw. zasada korzystności. Oznacza to, że ustalenia układu nie mogą być mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy.
Postanowienia układu zbiorowego, które naruszają zasadę korzystności, są nieważne z mocy prawa.
Krajowa ewidencja
Istotną zmianą jest rezygnacja z dotychczasowej procedury rejestracji układów zbiorowych pracy i protokołów dodatkowych, która była skomplikowana i prowadzona w formie pisemnej. Układ będzie zgłaszany do Krajowej Ewidencji Układów Zbiorowych Pracy (dalej: KEUZP), czyli systemu teleinformatycznego służącego do gromadzenia informacji o układach zbiorowych pracy i porozumieniach zbiorowych, obsługiwanego przez ministra właściwego do spraw pracy. Zgłoszenie do KEUZP ma polegać na wprowadzeniu danych przez odpowiednie formularze systemu teleinformatycznego KEUZP, udostępnionego na stronie internetowej urzędu obsługującego ministra właściwego do spraw pracy, a także załączeniu cyfrowego odwzorowania, tj. skanu układu zbiorowego pracy lub zawartego do nich protokołu dodatkowego.
Nowe rozwiązania przewidują przy tym wymóg przekazywania do KEUZP konkretnych informacji oraz treści układu lub protokołu dodatkowego jedynie w celu informacyjnym. Minister właściwy do spraw pracy nie będzie zatem dokonywał prawnej weryfikacji treści zgłoszenia do KEUZP ani treści cyfrowego odwzorowania układu zbiorowego pracy, porozumienia zbiorowego czy protokołu dodatkowego. Zgłoszenie zostanie uznane za prawidłowe, jeżeli dokonujący go podmiot otrzyma potwierdzenie z KEUZP o przyjęciu danych wraz z numerem automatycznie nadanym układowi zbiorowemu pracy lub protokołowi dodatkowemu w ewidencji. Układ zbiorowy pracy lub protokół dodatkowy wejdzie w życie w terminie w nim określonym, nie wcześniej jednak niż z dniem prawidłowo dokonanego zgłoszenia do KEUZP.
KEUZP ma zostać utworzona w terminie dwóch lat od wejścia w życie ustawy. Do tego czasu obowiązek zgłaszania wymaganych informacji należy realizować poprzez przekazanie ich drogą elektroniczną do ministra właściwego do spraw pracy.
Z dalszej części artykułu dowiesz się m.in.:
· jak zgłaszać układy zbiorowe pracy, protokoły dodatkowe i porozumienia zbiorowe w okresie przejściowym,
· na jakich zasadach może być obecnie kontrolowana zgodność postanowień układu zbiorowego pracy oraz procedura rokowań układowych pod względem zgodności z prawem pracy,
· naruszenie których przepisów jest zagrożone sankcją karną.
Cały artykuł jest dostępny w „Inspektorze Pracy” nr 2/2026.
Czytaj także:
Państwowa Inspekcja Pracy informuje: układy zbiorowe i porozumienia zbiorowe
